Online fraude
Veel vormen van online fraude zijn hardnekkig aanwezig in onze samenleving. Nieuwe verschijningsvormen komen in rap tempo op en er worden andere (sociale) mediabronnen misbruikt. De schade is enorm, maar vaak lastig in kaart te brengen. Ondanks inspanningen van publieke en private partijen blijft online fraude een maatschappelijk probleem. Middels een integrale aanpak moet een grotere impact op de aanpak op online fraude worden bereikt.
Het Ministerie van Justitie en Veiligheid heeft in 2021 in een kamerbrief aangegeven dat er behoefte is aan een integrale aanpak om online fraude tegen te gaan. TNO is gevraagd een bijdrage te leveren aan het in kaart brengen van het fenomeen online fraude middels een systeemanalyse. Een systeemanalyse kan een complex fenomeen overzichtelijk in kaart brengen en geeft inzicht in de onderliggende dynamieken. Aan de hand van deze inzichten kunnen beoogde effecten van interventies beter worden voorspeld.
Het project
Online fraude is een dynamisch fenomeen waarbij grote groepen stakeholders direct of indirect betrokken zijn. Dit maakt dat het palet aan mogelijke interventierichtingen divers is. Het doel van dit onderzoek was het voeden van de beleidsdiscussie met betrekking tot de integrale aanpak van online fraude op basis van systemisch inzicht. Er is in kaart gebracht welke macro-ontwikkelingen plaatsvinden en welke factoren van invloed zijn op online fraude. Daarbij is specifiek aandacht besteed aan het identificeren van zelfversterkende en remmende feedbackeffecten die de ontwikkeling van de problematiek bepalen. Op basis van deze effecten zijn mogelijke handelingsperspectieven geïdentificeerd.
De onderzoeksvraag die centraal heeft gestaan, is: welke mechanismen rondom online fraude kunnen worden beïnvloed door maatregelen vanuit publieke en/of private organisaties?
Het systeem van het fenomeen online fraude is in kaart gebracht middels literatuuronderzoek en een Group Model Building (GMB) sessie, waar experts bij elkaar zijn gebracht om een gedeeld probleembeeld op te bouwen door het fenomeen stap voor stap te ontleden in variabelen, relaties en feedback loops.
Het resultaat
Tijdens het onderzoek zijn verschillende mechanismen die ten grondslag liggen aan online fraude geïdentificeerd en is in kaart gebracht welke zichtbare en onzichtbare aspecten een rol spelen. De analyse richt zich niet op een specifieke vorm van online fraude, maar stelt de lezer in staat om overeenkomende dynamieken van meerdere vormen van online fraude beter te begrijpen. Zo spelen bijvoorbeeld kennis bij daders over potentiële slachtoffers, de verschillende rollen van daders, de informatie-uitwisseling tussen publieke en private sector partijen, en de cultuur rond slachtofferschap een rol bij alle vormen van online fraude.
Op basis van het model zijn vijf thema’s gedefinieerd die worden aangemerkt als factoren die online fraude tot stand brengen en in stand houden. Ieder thema bevat een aantal probleemdynamieken, die inzichtelijk maken welke interacties ten grondslag liggen aan het bredere probleem van online fraude.
Beschikbaarheid van benodigdheden en kennis
Daders in de rol van facilitator opereren achter de schermen. Ze voorzien fraudeurs in de benodigdheden en kennis die nodig zijn om online fraude te plegen. Benodigdheden kunnen uiteenlopen van simpele handleidingen tot geavanceerde digitale middelen. Facilitators en fraudeurs wisselen deze kennis uit binnen criminele netwerken. Door de toenemende beschikbaarheid van benodigdheden en kennis hoeven fraudeurs zelf minder kennis op te bouwen en wordt het plegen van online fraude makkelijker en toegankelijker.
Flexibiliteit van fraude infrastructuur
Fraudeurs zijn flexibel in het gebruik van infrastructuur en hun modus operandi. Met name infrastructuur kan snel worden aangepast door bijvoorbeeld te wisselen van hostingpartij. Maar ook de modus operandi is aan verandering onderhevig. Hoe vaak deze aanpassingen plaatsvinden hangt af van de effectiviteit van de gebruikte modus operandi. De effectiviteit kan afnemen wanneer de modus operandi vaak wordt verstoord, of wanneer de modus operandi wordt herkend door potentiële slachtoffers.
Informatiepositie publieke en private sector
Om actieve fraude infrastructuur effectief te verstoren, preventieve maatregelen te nemen en daders op te sporen is een sterkere informatiepositie onder publieke en private partijen van groot belang. Een sterkere informatiepositie komt onder andere voort uit een grotere bereidwilligheid voor informatiedeling en gegevensverwerking. Aanpassingen aan de wet- en regelgevingen kunnen daar een bijdrage aan leveren. Ook het verloop van opsporing en vervolging hangt af van de samenwerking binnen en tussen de publieke en private sector, en in sommige gevallen in binnen- en buitenland.
Iedereen is kwetsbaar
Iedereen is in zekere mate kwetsbaar voor online fraude. Mensen kunnen minder kwetsbaar worden door hun gedrag aan te passen en minder impulsief te handelen. Mensen kunnen zichzelf beter wapenen tegen online fraude als zij de modus operandi en social engineering technieken van fraudeurs herkennen. Het minimaliseren van het gevoel van schuld en schaamte bij slachtoffers stimuleert het doen van aangifte of het maken van een melding.
Aantrekkings-kracht voor fraudeurs en geldezels
Er zijn verschillende redenen waarom het aantrekkelijk is om fraudeur te worden. Naast het voorhanden zijn van vele witwasmethoden heeft de fraudeur een sterk gevoel van veiligheid door de hoge mate van anonimiteit. Daarnaast leeft in online criminele circuits een community gevoel waar status aan ontleend wordt. Het is daarnaast eenvoudiger dan ooit om fraudeur te worden, wat het aantal fraudeurs doet stijgen.
Het belang
- Maatschappelijk: In de afgelopen jaren is de samenwerking rond het bestrijden van online fraude geïntensiveerd, maar er is nog onbenut potentieel. Het gezamenlijk in kaart brengen van de factoren en dynamieken die ten grondslag liggen aan een fenomeen zoals online fraude is een belangrijke stap richting effectief interveniëren. Het brengt verschillende perspectieven bij elkaar en geeft inzicht waar kansen liggen voor nieuwe interventies.
- Methodologisch: Het modelleren van online fraude heeft een uniek overzicht van het probleem opgeleverd en een gedeeld probleembeeld gecreëerd tussen de betrokken publieke en private partijen. Per thema zijn probleemdynamieken vastgesteld en handelingsperspectieven gedefinieerd.